بیشتر
موزه ای برای شناخت مردم
تاریخ : 1395/10/9 پنجشنبه
تعداد بازديد: -

موزه ای برای شناخت مردم

اسب‌سواران می‌تازند، سربازان شلیک می‌کنند، پرندگان به پرواز در می‌آیند و دوچرخه‌سوار جوان در هزارتوی خیابان‌های مشهد گم‌ می‌شود. از سویی دیگر گلدان‌ها به گل می‌نشیند، برگ‌های درختان هم‌نوا با باد می‌شود و دیو سفید از لابه‌لای داستان‌های قدیمی بیرون می‌آید. این تصویرها بخشی از نقاشی‌های سر بینه حمامی قدیمی است؛ حمامی به نام «حمام مهدی‌ قلی‌بیک» که در حال حاضر به عنوان «موزه مردم‌شناسی آستان قدس رضوی» در جوار بارگاه ملکوتی امام هشتم(ع) میزبان بازدیدکنندگان داخلی و خارجی از جای جای این کره خاکی است. نقاشی‌های پر رمز و راز این حمام، چشمان هر بازدیدکننده‌ای را مجذوب خود می‌کند و ذهن و فکر او را روانه دنیای قصه‌ها می‌کند. چنانکه داستان‌های پشت پرده آن‌، توسط کارشناسان حوزه ادبیات و تاریخ در حال گره‌گشایی است. در حقیقت، بخش سر بینه دارای ساروج‌بری و گچ‌کاری با تعداد 28 لایه بوده که از این تعداد، 13 لایه دارای تزیینات نقاشی است. قدمت قدیمی‌ترین لایه نقاشی به دوره صفوی و جدیدترین لایه، به اواخر دوره قاجار (1343قمری) می‌رسد. در آخرین لایه تصویرهای پهلوانان، داستان‌های شاهنامه، افسانه‌های عامیانه و قدیمی رایج در میان مردم و صحنه‌هایی از زندگی اجتماعی و محلات قدیمی مشهد و ماه‌های سریانی سال به چشم می‌خورد.
 

  این حمام در سال 1027 قمری، به دستور مهدی قلی‌بیک میرآخور (مسئول اسطبل شاهی) شاه‌ عباس اول صفوی ساخته و وقف ساحت مقدس امام رضا(ع) شد. به علت هم‌جواری آن با مسجد 72 تن (مقبره امیرملکشاه) و نیز نزدیک بودن به حرم مطهر، در گذشته به نام «حمام شاه» و پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی به «حمام رضوی» شهرت داشت و تا سال 1367 شمسی دایر بود و مورد استفاده قرار می‌گرفت و از آن به بعد، رفته‌ رفته متروک شد. در سال 1378 با دستور تولیت فقید آستان قدس رضوی عملیات بازسازی آن آغاز شد و در سال 1385، پس از مرمت با تغییر کاربری به ‌عنوان موزه مردم‌شناسی شروع به کار کرد. این بنا دارای چهار بخش اصلی سر بینه، گرم‌خانه، چال‌حوض و تون است. محوطه ورودی حمام به ‌وسیله پله و با انحنایی ملایم به هشتی کوچکی وصل می‏شود که پس از عبور از آن، با گردش به سمت راست به سر بینه وارد می‏شویم. در فضای سر بینه هشت ستون سنگی به‌صورت هشت و نیم هشت، پوشش گنبدی را استوار نگه ‌داشته است که با نصب تعدادی گل‌جام (نور گیر) در گنبد، روشنایی سر بینه تأمین‌ شده است. سر در، هشتی ورودی، سر بینه (رختکن)، میاندر (هشتی ارتباطی بین دو فضای گرمخانه و سر بینه)، خزینه، تون (گلخن یا آتشخانه) و چال‌ حوض (استخر آب سرد) از فضاهای حمام محسوب می‌شود. مساحت بنا دو هزار مترمربع است که در فضای داخل آن، اشیای ارزشمندی به نمایش در آمده که بخشی از آن‌ها، اهدایی مردم به این آستان مقدس است.
 

سماورهای زغالی قُل‌قُل می‌کنند، قندیل و شمع‌دان‌ها روشن می‌شوند و صدای تلفن‌ها و ماشین تحریرهای قدیمی می‌پیچد در خیال بازدیدکنندگان. در راستای تغییر کاربری و احیاء این حمام تاریخی به موزه مردم‌شناسی، غرفه‌هایی جهت نمایش اشیای مختلف مرتبط با آداب و رسوم مردم در فضاهای موجود در سر بینه، گرمخانه و چال حوض حمام طراحی شده است. غرفه‌هایی مانند وسایل حمام، روشنایی، لوازم آرایش و منسوجات، ابزار و آلات ورزش باستانی، لباس‌های محلی(گیوه و پاپوش‌های سنتی) و... به عبارتی از جعبه آینه خاتم‌کاری شده، جانماز ترمه‌دوزی شده، پارچ قلمزنی ‌شده، پاپوش چرمی، گلیم قشقایی، میل و کباده گرفته تا سدر، حنا و روناس، در این موزه در معرض دید علاقه‌مندان قرار دارد. آثاری که نه تنها بازدیدکنندگان خارجی بلکه نسل نوجوان و جوان امروز را هم با فرهنگ قدیم ایران پیوند می‌دهد. همچنین در بخش‌هایی از این موزه، متعلقات حمام مهدی قلی‌بیک که در پی مرمت آن به‌دست آمده، همچون کاشی‌های قدیمی ازاره و کف حمام، سفالینه‌ها و نمونه سنگ‌های آن که روایتگر هنر و معماری این بنای ارزشمند است، به نمایش گذاشته شده است.
 

عشایر کوچ می‌کنند، فانوس‌ها روشن می‌شود، چرخ ریسندگی می‌چرخد، خمیرها در تنور نان می‌شوند و پیرزن روستایی رو به دوربین عکاس ‌باشی‌ها لبخند می‌زند. لبخندی که ثبت می‌شود در تاریخ و در گذر زمان دست به دست می‌گردد تا در قابی چوبی، نصب شود بر دیوار سفید موزه مردم‌شناسی آستان قدس رضوی. موزه‌ای که از دریچه عکس‌هایی که بیشترشان سیاه و سفید است، روایتگر زندگی عامیانه مردم، جنگ جهانی دوم و همچنین مشاغل سنتی مانند مسگری و حصیربافی است. البته با نمایش عکس‌های قدیمی مشهد و حرم مطهر رضوی نیز بازدیدکنندگان را می‌برد به صحن عتیق و سقاخانه نادری. عکس‌هایی که اتیکت‌های سه زبانه فارسی، عربی و انگلیسی، گویای موضوع، مکان و زمان‌ آن‌هاست. اما فقط عکس‌های قدیمی زیبنده این موزه نیست بلکه تصویرهایی از مناطق دیدنی استان خراسان رضوی نیز در گوشه دیگری از این موزه جای گرفته‌اند تا بازدیدکنندگان را با مناطقی مانند عمارت امین‌ اسلامی نیشابور، برج رادکان چناران و آرامگاه علامه شهرستانی درگز آشنا کند. در قاب این عکس‌ها، مشخصات بنا و منطقه دیدنی نیز به دو زبان فارسی و انگلیسی نوشته شده است.

صدای زنگ مرشد از غرفه ابزار و آلات ورزش باستانی به گوش می‌رسد، اما کمی دورتر، در تابلوهای نقاشی قهوه‌خانه‌ای که در اطراف چاله‌حوض حمام مهدی قلی‌بیک (استخر آب سرد)، جا خوش کرده‌اند، سواران می‌تازند و بخشی از واقعه‌ عاشورا روایت می‌شود. همچنین بر روی یکی از دیوارها، اسناد تاریخی مرتبط با حمام، از مصالحه‌نامه(اجاره‌نامه) گرفته تا وقف‌نامه، چشم‌نوازی می‌کند. در این بین، پوسترهای مختلف نیز به معرفی هر چه بیشتر این بنای قدیمی دوره صفویه می‌پردازد. بنایی که روزگاری علاوه بر کارکرد بهداشتی به عنوان پدیده‌ای فرهنگی، در زندگی مردم نقش ایفا می‌کرد و اکنون به محلی برای پاسداشت آداب و رسوم، اعتقادات و سنن اجتماعی حاکم بر جامعه تبدیل شده و به نمایش اشیایی می‌پردازد که ارادتمندان حضرت رضا(ع) با خلوص نیت به آستان ملکوتی حضرتش اهدا کرده‌اند. البته به همت معاونت امور موزه‌های سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، خدماتی مانند دریافت عکس و بروشورهای موزه‌‌های آستان قدس رضوی با گوشی همراه، تبلت، لپ‌تاپ و فلش نیز بازدیدکنندگان این موزه ارایه می‌شود.
 
قدم زدن در در راهروهای پیچ در پیچ موزه مردم‌شناسی آستان قدس رضوی، نشستن بر روی صندلی‌های داخل آن و زل زدن به عکس‌ها، نقاشی‌ها و اشیای قدیمی، عموم فرهنگ‌دوستان را به گذشته‌های دور می‌برد؛ به زمانی که استاد حمامی خطاب به مشتریانش می‌گفت:
«هر که دارد امانتی موجود   بسپارد به من به وقت ورود»
«نسپارد، اگر شود مفقود   بنده مسئول آن نخواهم بود»
و چه زیباست که این عبارت فراموش‌نشدنی بر تابلویی در بخش ورودی موزه مردم‌شناسی آستان قدس رضوی به سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی نقش بسته است. از یاد نبرید که این موزه، در ضلع بیرونی سر در غربی صحن جامع رضوی حرم مطهر امام هشتم(ع) (انتهای اندرزگوی 13)، قرار گرفته و همه ‌روزه از ساعت 8 تا 12:30 (پنج‌شنبه‌ها 8 تا 11:30) و در روزهای تعطیل از ساعت 8 تا 12، پذیرای عموم علاقه‌مندان است.
 
متن: آرزو مستأجر حقیقی
 
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
تعداد بازديد اين صفحه: 1721